Ostatnia
modyfikacja:
2012-07-29
Systematyka:
ROŚLINY / NACZYNIOWE / NASIENNE / NAGONASIENNE / IGLASTE / SOSNOWCE /
SOSNOWATE / Sosna / zwyczajna - górska - limba - czarna - wejmutka - ...
Licznik odwiedzin:
Roślina o właściwościach leczniczych
Roślina (bardzo) światłolubna Roślina umiarkowanie higrogrolubna Roślina (bardzo) mrozoodporna
GATUNEK
Sosna zwyczajna
(Pinus sylvestris)
ang. Scots Pine
inne nazwy: sosna zwyczajna
Podobne gatunki:
Sosna czarna
Sosna żółta
Sosna wejmutka
Sosna limba
Gatunek rodzimy
Drzewo iglaste
zimozielone
Pokrój zmienny
H: 30-35(40)m
Φ: 1-1.5m
Długość życia:
300-500(700)lat
Tempo wzrostu:
(bardzo) duże
Biotop:
bory sosnowe,
lasy mieszane
Kwiaty:
1-p., wiatrop.
V-VI
Dekor.:
igły!, kora!,
szyszki,
zapach
Sosna zwyczajna
Cechy charakterystyczne:
Nieregularny, często bardzo malowniczy pokrój starych drzew (nietypowy dla drzew iglastych).
Gruba, głęboko spękana kora,
na konarach pomarańczoworuda

i łuszcząca się cienkimi płatami.
Igły długie i cienkie, wyrastające parami (u podstawy owiniętymi błonkowatą osnówką), zaostrzone,
lekko spłaszczone i skręcone wokół osi. Pęczki igieł promieniście otaczają gałązki znacznie pogrubiając je optycznie.
Szerokojajowate szyszki
z masywnymi, mocno zdrewniałymi
i szeroko rozwartymi łuskami
zakończonymi jasnymi, rombowatymi tarczkami.
♦ Produkcja dużych ilości żywicy
(roztaczanie przyjemnego zapachu).
 
Ciekawostki:
♦ Sosna zwyczajna jest zdecydowanie najliczniej występującym w Polsce drzewem; stanowi ona ponad 60% drzewostanu polskich lasów.
♦ System korzeniowy sosny zwyczajnej jest najgłębszy spośród wszystkich drzew iglastych występujących w Polsce; jej palowy korzeń główny może sięgać na głębokość ponad 3m!
♦ Sosna zwyczajna jest drzewem narodowym Szkocji.
 
Grzyby:
maślaki zwyczajny i ziarnisty,
mleczaj rydz, klejówka lepka
 

█ Zapraszam również na swoją nową stronę Rejestr Polskich Drzew Pomnikowych (http://www.rpdp.hostingasp.pl), na której znajdą Państwo najbardziej aktualne dane dotyczące rekordowych drzew w Polsce. Strona ma charakter otwarty - każdy może się zarejestrować i po zalogowaniu dodawać do bazy "swoje" drzewa wraz z ich pomiarami oraz zdjęciami. Bez zalogowania program pracuje w trybie "tylko odczyt" - dodawanie wpisów (także ich modyfikacja i usuwanie) nie jest możliwe, jednak bez przeszkód można przeglądać zgromadzone w bazie dane.

Wysokie, zimozielone drzewo iglaste występujące powszechnie na terenie całej Polski. Pokrój sosny zwyczajnej różni się od spotykanego u typowych drzew iglastych, takich jak świerk, jodła czy modrzew. O ile bardzo młode sosny przypominają jeszcze "świąteczną choinkę", to u dorosłych osobników cecha ta stopniowo zanika, a na starość drzewa przyjmują nieregularne i czasami wyjątkowo malownicze kształty. Pień dorosłej sosny, choć na dużej wysokości, to jednak przeważnie dzieli się na grube i powykrzywiane konary, a mocno prześwitująca korona rzadko posiada wąsko-stożkowaty kształt; częściej jest ona rozłożysta, nieregularna i wysoko kopulasto sklepiona bez wyraźnego wierzchołka (przez co czasem wydaje się nieco parasolowata). Nieregularny pokrój nie jest jedynym wyróżnikiem sosny spośród innych drzew iglastych. Jej igły są zdecydowanie dłuższe niż u świerka, jodły czy modrzewia, a na dodatek promieniście otaczają gałązki, przez co te wydają się optycznie znacznie pogrubione. Igły wyrastają na krótkopędach parami, które u podstawy są owinięte błonkowatą osnówką. Nietypowo, a zarazem bardzo efektownie prezentuje się kora sosny zwyczajnej. Szarobrunatna, gruba i głęboko spękana na duże, podłużne tafle na dole pnia, w górnej jego części i na konarach przechodzi w rudopomarańczową i łuszczącą się cienkimi płatkami.

Sosna pospolita jest naszym najważniejszym drzewem leśnym - stanowi ona ponad 60% ogólnego drzewostanu polskich lasów! Jest to też drzewo niezwykle ważne z przemysłowego punktu widzenia, dostarczające bardzo dużych ilości drewna wykorzystywanego powszechnie m.in. w budownictwie, stolarstwie, przemyśle meblowym i papierniczym (patrz rozdz. Zastosowanie). Ze względu na zimozielone igły oraz atrakcyjny i wyróżniający się na tle innych drzew iglastych wygląd, sosna zwyczajna należy do najpopularniejszych drzew ozdobnych w Polsce, sadzonych w parkach i ogrodach, przy domach, wzdłuż dróg itp. Ostatnio coraz częściej młode sosny zastępują też jodły i świerki w roli świątecznych choinek. Poza atrakcyjnym wyglądem, sosny posiadają jeszcze jedną wielką zaletę. Mianowicie ich produkowana w dużych ilościach żywica wydziela bardzo charakterystyczny a zarazem wyjątkowo przyjemny zapach. Można się o tym przekonać spacerując po lesie sosnowym, zwłaszcza gdy udamy się tam rano, po burzy lub w czasie dużego upału. Doznawane wówczas wrażenia zapachowe są jedyne w swoim rodzaju, nie mówiąc już o korzystnym oddziaływaniu na zdrowie olejków eterycznych unoszących się w powietrzu.

  Systematyka 

Rodzimy i zdecydowanie najbardziej rozpowszechniony w Polsce gatunek sosny, posiada ponad 150 odmian, cechuje się dużą zmiennością (wynika ona w głównej mierze z bardzo rozległego zasięgu).

Sosna - zasięg
Zdjęcie pobrano z witryny Wikipedii

  Występowanie / Zastosowanie

Zasięg. Największy spośród europejskich gatunków sosny. Obok sosny karłowej, sięga najdalej na północ ze wszystkich sosen - do ok. 70°N (Norwegia). Występuje w północnej i środkowej Europie, wschodniej Syberii, na Kaukazie oraz w północnych Chinach. W Polsce rozpowszechniona na terenie całego kraju. W suchych lasach południowo-wschodniej Europy jest wypierana przez sosnę czarną.
Biotop. Jedno z najważniejszych drzew leśnych świata, porastające ogromne obszary. Na północnych granicach swojego występowania jest typowym drzewem niżowym, na południowych - górskim. W górach występuje przeważnie do wys. ok. 1300 m.n.p.m., przy czym w Tatrach osiąga 1850 m.n.p.m., w Alpach - nawet 2100 m.n.p.m. Tworzy bory sosnowe - tzw. sośniny (lasy sosny zwyczajnej z niewielką domieszką brzozy), a także wchodzi w skład lasów mieszanych. Ze względu na duże znaczenie w przemyśle, często spotyka się olbrzymie sztuczne monokultury sosnowe, tworzone wyłącznie w celu pozyskiwania drewna. Stwierdzono jednak, że takie plantacje wywierają niekorzystny wpływ na otaczający ekosystem.


  Więcej...  

Preferencje. Drzewo o niewielkich wymaganiach glebowych, światłolubne, najlepiej rosnące na stanowiskach w pełni nasłonecznionych (na zacienionych szybko traci igły), stosunkowo odporne na mrozy. W związku z głębokim systemem korzeniowym doskonale znosi suszę, może rosnąć na bardzo suchych, piaszczystych lub kamienistych glebach, a nawet na rumowiskach skalnych. W odróżnieniu od świerków, jodeł czy modrzewi, widok sosen rosnących na niewiarygodnie stromych skalnych urwiskach.
Długość życia i tempo wzrostu. Drzewo stosunkowo długowieczne, szybko rosnące. Osiąga wiek 300-500(700) lat. Pod względem tempa wzrostu spośród rodzimych w Polsce drzew iglastych ustępuje jedynie modrzewiowi. █ Najstarsza polska sosna zwyczajna rośnie w Mińsku Mazowieckim i liczy 360-375 lat (źr.: NAJSTARSZE DRZEWA W POLSCE C. Pacyniak 1992).
Zastosowanie. Przede wszystkim niezwykle ważne drzewo leśne, odgrywające wielką rolę w kształtowaniu ekosystemu i klimatu. Łatwe w obróbce drewno sosny stanowi cenny surowiec w przemyśle stolarskim (stolarka okienna i drzwiowa, podłogi itp.), meblowym, w budownictwie, a także służy do pozyskiwania celulozy (produkcja papieru). Poza drewnem wykorzystuje się korę, szyszki, igły oraz pąki sosny. Są one używane do produkcji tzw. żywicy balsamicznej, z której z kolei produkuje się m.in. terpentynę, kalafonię i olejki eteryczne. Produkty te są stosowane w branżach perfumeryjnej, kosmetycznej, farmaceutycznej i innych. Jak już wyżej wspomniano, poza znaczeniem w przemyśle, sosna zwyczajna jest jednym z bardzo popularnych drzew ozdobnych.

Pokrój sosny zwyczajnej
Sosna zwyczajna jest znana ze swojego niezwykle
silnego i głębokiego systemu korzeniowego.
Pewnie utwierdza on drzewo nawet w bardzo
trudnym, np. piaszczystym podłożu.

  Pokrój / Korzenie

Pokrój. Wysokie i okazałe drzewo iglaste, przyjmujące na starość nieregularny, często bardzo malowniczy pokrój. Osiąganą wysokością ustępuje nieco jodłom, świerkom i modrzewiom.
Rozmiary. Wysokość 30-35(40)m. Średnica pnia 1-1.5m.
█ Jak podaje strona Tall Trees, najwyższa obecnie w Europie sosna zwyczajna rośnie na terenie rezerwatu przydrożnego w Puszczy Białowieskiej i mierzy 45.3m (TN+JPh+LG, 2011, laser). Nieco niższy okaz na terenie BPN ma 43.2m wysokości (TN, 2011, laser).
█ Najgrubsza w Polsce (a być może nawet w Europie!) sosna zwyczajna - tzw. Sosna Rzepicha - rośnie w pobliżu Górek Małych w gm. Sulechów w woj. lubuskim. Obwód jej 5-krotnego pnia wynosi 5.68m (Φ 1.81m), a wysokość to 27m. Niewiele cieńsza jest także wielopniowa Sosna Waligóra o obwodzie pnia 5.27m; rośnie ona, podobnie jak Rzepicha, niedaleko Sulechowa w woj. lubuskim. Z jednopniowych okazów do najgrubszych w kraju należy drzewo rosnące w Przelewicach (gm. Człopa, powiat wałecki) w woj. zachodniopomorskim, którego obwód pnia wynosi 4.20m (Φ 1.34m) (KB, 2012). Więcej informacji na temat rekordowych drzew - patrz dodatek Rekordy.
Szczegóły pokroju. We wczesnej młodości drzewo przypomina typową "choinkę", jednak z biegiem czasu jego pokrój staje się coraz mniej regularny. Pień dorosłej sosny, w zwarciu wysoki i prosty, u drzew rosnących samotnie na pewnej wysokości często dzieli się (rozwidla) na grube, nieregularnie powyginane konary. Wąskostożkowata w młodości korona na starość przyjmuje nieregularny kształt, staje się wysoko sklepiona, kopulasta lub parasolowata, nie posiadająca wyraźnie zaznaczonego wierzchołka, u drzew rosnących samotnie zwykle szeroka i rozłożysta. W odróżnieniu od świerka, regularne okółki gałęzi sosny są rozmieszczone w dużej odległości od siebie, dzięki czemu jej korona jest stosunkowo rzadka i prześwitująca, dająca jasny, przyjemny cień.
█ Opisany pokrój dotyczy drzew rosnących na otwartej przestrzeni lub w luźnych skupiskach, zwłaszcza na nizinach. W zwartym drzewostanie wyżynnym korona sosny jest zwykle znacznie węższa i bardziej regularnie stożkowata, a pień do dużej wysokości jest oczyszczony z gałęzi.

System korzeniowy palowy, najgłębszy ze wszystkich krajowych drzew iglastych; dzięki niemu sosna zwyczajna słynie z wyjątkowo dużej stabilności (osiąganej nawet na tak trudnych terenach jak piaski i żwiry).
█ Korzeń główny sosny może sięgać nawet do 3m głębokości!

Pokrój sosny zwyczajnej
  Więcej...  

Pokrój starych sosen, zwłaszcza rosnących w odosobnieniu, jest często nieregularny i bardzo malowniczy,
czym różni się od spotykanego u większości typowych drzew iglastych:

  Więcej...  

Drzewa rosnące w zwarciu są dużo wyższe i bardziej strzeliste niż te z otwartych przestrzeni. Ich pokrój jest też zwykle nieco bardziej regularny,
jednak nawet one posiadają niesymetryczne i nieregularnie powyginane, często zwieszające się konary, czym różnią się np. od świerków i jodeł.
Pokrój sosny zwyczajnej Pokrój sosny zwyczajnej Pokrój sosny zwyczajnej
  Więcej...  

  Wybrane okazy

Krzywy Las. We wsi Nowe Czarnowo, niedaleko Gryfina w woj. zachodniopomorskim znajduje się niezwykły las. Jest on nazywany Krzywym lasem, a przez niektórych także Bajkowym lasem. Jego unikalność polega na występowaniu w nim około 100 sosen z dziwnie zdeformowanymi pniami. Nie wiadomo do końca jak powstała ta przyrodnicza osobliwość. Jedna z hipotez mówi, że młode, 7-10 letnie sosny zostały w latach 30. lub 40. ubiegłego stulecia specjalnie przycięte na potrzeby produkcji elementów niektórych mebli (np. foteli bujanych). Według innej hipotezy, deformacje spowodowały gąsiennice czołgów stacjonujących tu podczas II wojny światowej.

Zokalizuj na mapie Panoramio
Krzywy las w Gryfinie Krzywy las w Gryfinie


  Więcej...  


  Kora

Na dole pnia szarobrunatna do brunatnoczerwonawej, gruba i głęboko spękana na duże, podłużne tafle, pomiędzy którymi występują czarniawe bruzdy, u góry pnia i na konarach rudopomarańczowa, łuszcząca się cienkimi płatkami.


Kora sosny zwyczajnej u dołu pnia jest
brunatnoczerwonawa i podłużnie spękana (),
u góry natomiast ma rudopomarańczowy kolor
i łuszczy się cienkimi płatkami (→→).

  Pędy i pąki

Młode pędy nagie, początkowo jasnozielonkawe, gładkie i lekko połyskujące, wyprostowane pionowo w górę, potem zielonoszare do szarobrunatnych, odchylające się na boki. Przyrosty roczne mogą osiągać nawet ponad 50cm długości. Pąki podługowate lub jajowate, delikatnie zaostrzone, długości do 1cm, z licznymi pomarańczowobrązowymi, cienkimi i czasami nieco odstającymi łuskami, żywicujące.


Młode, zielone pędy sosny zwyczajnej
(przyrosty roczne) są wyprostowane w górę.
Mogą one osiągać znaczną długość.

→→
Podługowate, krótko zaostrzone pąki
mają rudobrązowy kolor. Często są one
oblane żywicą.

  Liście

Szpilkowate, stosunkowo długie i cienkie, długości 4-8cm, szpiczaste, nieco spłaszczone, często skręcone wokół osi, niebiesko- lub szarozielone, z dwoma podłużnymi, bardzo delikatnymi, jaśniejszymi paskami, pokryte woskowatym nalotem. Ustawienie: na krótkopędach igły zebrane w pary, na długopędach - pojedyncze. Pary igieł są rozmieszczone na gałązkach promieniście i prostopadle do ich osi; powoduje to charakterystyczny dla sosen efekt "grubych gałązek". Okres występowania: cały rok (roślina zimozielona). Trwałość igieł 3-6 lat.



Stosunkowo długie igły sosny zwyczajnej
są na krótkopędach zebrane w pary.
Każda taka para jest u podstawy otoczona
błonkowatą osnówką. Pary igieł wyrastają
na pędach promieniście, przez co gałązki
wydają się optycznie znacznie pogrubione.
Kwiaty męskie sosny zwyczajnej Kwiatostany żeńskie sosny sosny zwyczajnej
Żółte kwiatostany męskie sosny zwyczajnej
są skupione w gęstych klastrach u nasady
rozwijających się długopędów z danego roku.
Kwiatostany żeńskie mają postać małych,
jajowatych, żółtozielonawych szyszeczek
wyrastających parami na szczytach pędów.

  Kwiaty

Rozdzielnopłciowe, rozmieszczone jednopiennie, wiatropylne, zebrane w szyszeczki. Męskie szyszeczki skupione w gęste klastry u nasady długopędów pojawiających się w danym roku, walcowate lub podłużnie jajowate, małe - długości 5-8mm, siarkowożółte. Kwitną przez krótki czas. Żeńskie szyszeczki stojące na wierzchołkach pędów, pojedyncze lub zebrane po 2 (rzadko 4) sztuki, jajowate, długości ok. 5mm, ciemnoczerwone, purpurowe lub fioletowe, z czasem żółtawozielone. Okres kwitnienia: V-VI. Sosna zwyczajna zaczyna intensywnie pylić dopiero około połowy maja, a więc wyraźnie później niż świerk pospolity.

  Owoce i nasiona

Drzewo nie tworzące owoców (roślina nagonasienna). Szyszki pojedyncze lub zebrane po 2-3 sztuki, zwisające (rzadziej stojące) na krótkich szypułkach, szerokojajowate, stosunkowo krótkie i grube, długości 3-7cm, najpierw ciemnozielone, potem (w kolejnych latach) szarobrązowe lub brunatne do czarniawych. Łuski zdrewniałe, grube i długie, na końcach zaopatrzone w rombowate, jasnobrązowe tarczki (piramidki) bez wyraźnego kolca. Na każdej łusce nasiennej znajdują się dwa półksiężycowato oskrzydlone nasiona. Nasiona są roznoszone nie tylko przez wiatr, ale także przez ptaki (zoochoria), dla których stanowią pożywienie. Okres dojrzewania nasion: nasiona dojrzewają jesienią następnego roku po wytworzeniu szyszki, a wypadają kolejnej wiosny. Szyszki opadają w całości.


Szerokojajowate szyszki sosny zwyczajnej
są stosunkowo krótkie. Ich zdrewniałe,
grube i długie łuski na końcu posiadają
rombowate tarczki.

  Drewno

Posiada szeroki, jasnożółty biel i intensywnie brązowo(żółto)czerwonawą twardziel (im ciemniejsza tym drewno bardziej trwałe i wytrzymałe), jego słoje są wyraźne, przy czym drewno późne zawiera jasne cętki przewodów żywicznych. Parametry techniczne drewna: bardzo lekkie (ok. 0.4 kg/dm3) i miękkie, średnio trwałe, łatwe w obróbce i barwieniu, przy tym mało elastyczne i trudne do polerowania, bardzo dobrze wchłania impregnaty, co czyni je idealnym materiałem np. na podkłady kolejowe, przyjemnie pachnie z powodu silnego żywicowania. Używane głównie w stolarstwie do wyrobu okien, drzwi i podłóg, w przemyśle meblowym i papierniczym, w budownictwie do produkcji sklejek, wełny drzewnej, słupów energetycznych, stempli górniczych, podkładów kolejowych itp., często przerabiane na tarcicę.



Drewno sosny zwyczajnej posiada bardzo wyraźne słoje,
i widoczne cętki przewodów żywicznych.

  Galeria zdjęć

Zobacz galerię...